W całej Unii Europejskiej żyje grupa młodych ludzi, o której rzadko mówi się w mediach, a która coraz mocniej zaprząta głowę decydentów. To młodzież NEET – co stanowi skrót angielskiej frazy not in education, employment or training – czyli osoby, które nie uczą się, nie pracują i nie uczestniczą w żadnym szkoleniu. Mówi się też o nich „młodzież ani-ani” lub „niewidoczni”, ponieważ często nie figurują oni w statystykach urzędów pracy.
Według danych Eurostatu w 2024 roku w całej UE odsetek NEET grupie wiekowej od 15 do 29 roku życia wynosił ok. 11 procent. Najniższy był w Niderlandach – niecałe 5 procent, a najwyższy w Rumunii – ponad 19 procent. W Polsce wynosi 9,4 procent, czyli nieznacznie powyżej poziomu, do którego do 2030 roku zgodnie z planem Komisji Europejskiej powinna zejść cała Unia. Na tle innych państw UE Polska wypada więc nieźle, ale eksperci podkreślają: niska średnia krajowa maskuje poważne problemy w wybranych regionach i grupach społecznych. W oczy rzuca się przede wszystkim dystans między kobietami a mężczyznami: wśród polskich kobiet wskaźnik NEET wynosi 11,5 procent; wśród mężczyzn – 7,4 procent.
ALMA – Aim, Learn, Master, Achieve
Kategoria NEET jest bardzo zróżnicowana. Ok. 10 procent to młodzi ludzie w „okresie przejściowym” – którzy znaleźli zatrudnienie lub zapisali się na zajęcia edukacyjne lub szkolenia i czekają rozpoczęcie nowego etapu w życiu. Ok. 20 procent stanowią osoby bezrobotne od mniej niż roku i aktywnie poszukujące pracy. Ponad 24 procent to młodzi, którzy nie mogą pracować, ponieważ opiekują się dziećmi lub dorosłymi członkami rodziny wymagającymi wsparcia, albo mają inne obowiązki rodzinne – aż 90 procent z nich to kobiety. 9,5 procent nie poszukuje aktywnie zatrudnienia z powodu problemów zdrowotnych lub niepełnosprawności. 14,4 procent to osoby długotrwale bezrobotne – pozostające bez pracy dłużej niż rok. 5 procent to tak zwani „zniechęceni” – osoby, które przestały szukać pracy, bo nie wierzą, że mogą ją znaleźć. Do ostatniej grupy, stanowiącej prawie 16% całej kategorii NEET, zaliczają się zarówno osoby najbardziej defaworyzowane (ang. most vulnerable), jak i najbardziej uprzywilejowane – które nie podejmują zatrudnienia, ani nie studiują, bo mają niekonwencjonalny pomysł na życie, np. zajmują się działalnością artystyczną. Wspólnym mianownikiem tych wszystkich grup jest często wczesne przerwanie edukacji.
Instytucje UE i władze państw członkowskich traktują NEET-ów jako wyzwanie, bo postrzegają ich przede wszystkim jako niewykorzystany zasób siły roboczej. Z pozostawaniem poza rynkiem pracy i systemem edukacji wiąże się poza tym ryzyko społecznego wykluczenia i co za tym idzie – podatności na wpływy grup przestępczych lub szerzących radykalne poglądy.
Dlatego Unia Europejska stara się wspierać integrację społeczną NEET-ów poprzez różne programy społeczne – wartość inwestycji w ten obszar sięga niemal 11 miliardów euro. Wśród tych inicjatyw znajduje się program Komisji Europejskiej ALMA (od angielskiego „Aim, Learn, Master, Achieve” – Wyznacz cel, Ucz się, Opanuj, Osiągnij) ogłoszony w 2022 roku, oferujący młodym od 15 do 29 roku życia należącym do kategorii NEET możliwość rozwoju osobistego i zwiększenia swoich szans na rynku pracy poprzez doświadczenie stażu zawodowego za granicą.
Na pierwszy rzut oka jest to program podobny do najbardziej znanego unijnego programu dla młodzieży, czyli Erasmusa. Wspólny, podstawowy element to mobilność w innym kraju UE. Cele, grupa docelowa i metody pracy są jednak zasadniczo odmienne. O ile Erasmus skierowany jest głównie do uczniów i studentów, o tyle ALMA jest wyłącznie dla młodzieży NEET. Oprócz tego, mobilność w ALMA poprzedzona jest etapem przygotowawczym i wsparciem mentora, a sam pobyt za granicą ma charakter praktyki zawodowej lub stażu, a nie wymiany akademickiej. ALMA jest więc narzędziem aktywizacji społeczno-zawodowej, a nie programem rozwoju edukacji formalnej.
Polska perspektywa
Projekty realizowane w ramach inicjatywy ALMA składają się zawsze z trzech etapów:
- Diagnoza i aktywizacja w kraju pochodzenia – opracowanie dla każdego uczestnika diagnozy sytuacji i indywidualnego planu rozwoju, szkolenia, wsparcie mentora
- Mobilność zagraniczna – 2–6 miesięcy praktyki w innym kraju UE, by poszerzyć horyzonty i nauczyć się funkcjonować w nowym środowisku
- Follow-up – po powrocie ze stażu uczestnicy otrzymują stałe wsparcie w zakresie wykorzystania nowo nabytych umiejętności w rodzimym państwie członkowskim w celu znalezienia zatrudnienia lub kontynuowania edukacji.
Pierwszy „centralny”, ogólnounijny nabór wniosków o dofinansowanie odbył się w 2023 roku. Projekty finansowane są ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego Plus, w ramach Inicjatywy Innowacji Społecznych Plus.
Na poziomie krajowym projekty w ramach inicjatywy ALMA zarządzane są przez instytucje samorządowe (wojewódzkie urzędy pracy) i finansowane z programów regionalnych Europejskiego Funduszu Społecznego Plus. Do tej pory konkursy odbyły się tylko w trzech województwach. W województwie świętokrzyskim w 2024 roku przyznano dofinansowanie 11 projektom, a w województwie podkarpackim – jednemu. W województwie śląskim nabór wniosków jeszcze trwa.
Program ALMA ma jeszcze charakter pilotażu i na razie trudno ocenić jego efekty. Już teraz można jednak wskazać główne wyzwania, jakie się z nim wiążą. Pierwszy z nich wynika ze specyfiki grupy docelowej. Jak już wspomniano, kategoria NEET jest pojemna i obejmuje zarówno osoby znajdujące się w dobrej sytuacji, jak i szczególnie narażone na wykluczenie z powodu np. niskich kwalifikacji albo ograniczeń natury psychicznej lub zdrowotnej, zdemotywowanych i mających mało wiary w siebie. Kluczowe jest wspieranie tych drugich, lecz często znacznie trudniej do nich dotrzeć i przekonać do udziału w programie. Nie wystarczy opublikowanie w Internecie ogłoszenia o naborze chętnych – trzeba prowadzić aktywną rekrutację poprzedzoną analizą, gdzie szukać potencjalnych uczestników i jak się z nimi komunikować. Pomocna w tym może być współpraca z instytucjami samorządowymi oraz organizacjami społecznymi zajmującymi się wsparciem grup społecznych zagrożonych społecznym wykluczeniem.
Drugie wyzwanie to takie zaprojektowanie działań, aby były one naprawdę dostępne dla zainteresowanych. Mobilność zagraniczna to serce inicjatywy ALMA. Jednak nie każdy może pozwolić sobie na kilkumiesięczny wyjazd za granicę. Do tej grupy należą młode osoby opiekujące się dziećmi lub chorymi członkami rodziny, osoby z ograniczeniami zdrowotnymi, osoby z trudną sytuacją finansową, dla których dłuższy wyjazd oznaczałby utratę minimalnych źródeł utrzymania, młodzież z silnymi barierami psychologicznymi, której wyjazd do obcego kraju może wydawać się za trudny. W teorii ALMA umożliwia niwelowanie takich barier – uczestnicy opiekujący się dziećmi mogą polecieć na staż razem z nimi i mieć zapewnioną bezpłatnie opiekę nad nimi. Poza tym, choć z założenia wszystkie staże są bezpłatne, uczestnicy otrzymują podczas nich wsparcie finansowe. Mają ponadto opłacone wszystkie koszty związane z przygotowaniem do wyjazdu (udział w szkoleniach), podróżą dwustronną i pobytem za granicą. Niemniej, część potencjalnych uczestników może uznać, że woli po prostu znaleźć samodzielnie pracę za granicą.
Wreszcie: organizacja staży zawodowych za granicą to wielkie przedsięwzięcie logistyczne. Zgodnie z zasadami programu ALMA we wdrażanie projektów muszą być zaangażowane co najmniej dwa podmioty – z kraju pochodzenia uczestników i zagraniczny. Pierwszy zajmuje się rekrutacją i przygotowaniem do mobilności, a drugi odpowiada za zapewnienie miejsc stażowych. Od dobrej współpracy między nimi zależy nie tylko satysfakcja uczestników, lecz także ich komfort i bezpieczeństwo.
Alternatywą dla staży zagranicznych może być mobilność krajowa – kilkutygodniowa lub kilkumiesięczna praktyka w innym regionie Polski, realizowana w warunkach zbliżonych do zagranicznego etapu programu. Takie rozwiązanie może pełnić podwójną rolę: przygotować do przyszłej mobilności zagranicznej lub – w przypadku osób z trwałymi ograniczeniami – stanowić pełnowartościowy substytut tej mobilności.
Scenariusze na przyszłość
Przyszłość programu ALMA zależy od jego finansowania i od tego, czy państwa członkowskie zdecydują się zintegrować go z własnymi strategiami. Sukcesy poszczególnych projektów – mierzone tym, czy ich uczestnicy po zakończeniu staży zawodowych znajdą pracę lub zdecydują się kontynuować edukację – będą zależeć nie tylko od współpracy partnerstw wdrażających te projekty, lecz także od zaangażowania instytucji samorządowych, których zasoby mogą pomóc w dotarciu do potencjalnych uczestników. Młodzi NEET stanowią grupę różnorodną i specyficzną, obejmującą także osoby o szczególnych potrzebach, mające za sobą doświadczenia niepowodzeń edukacyjnych lub zawodowych, zmagające się z różnymi barierami ekonomicznymi i społecznymi. Dlatego ich aktywizacja wymaga indywidualnego podejścia, długotrwałego wsparcia oraz działań integracyjnych, a nie tylko klasycznych szkoleń czy kursów.
Dlaczego warto?
„Dla społeczeństwa całkowity koszt w postaci utraconej produktywności, finansowania programów społecznych, a także walki z przestępczością generowaną przez społeczne wykluczenie, jest ogromny. To około 142 miliardy rocznie” – podkreśla Mark Levels, profesor socjologii z Uniwersytetu w Maastricht. Program ALMA to inwestycja nie tylko w lepszą przyszłość dla młodzieży NEET, lecz w stabilny rozwój całej Unii Europejskiej.
Katarzyna Chimiak- Autorka jest zatrudniona w spółce Certes Sp. z o.o. realizującej projekt „International Career Accelerator PL”, nr ESF-SI-2022-ALMA-01-0030 współfinansowany ze środków Unii Europejskiej w ramach Programu ALMA – inicjatywa na rzecz aktywnego włączenia osób młodych. Artykuł powstał w ramach tego projektu.
Sfinansowano ze środków Unii Europejskiej. Wyrażone poglądy i opinie są wyłącznie poglądami autora(ów) i nie muszą odzwierciedlać stanowiska Unii Europejskiej lub Agencji Europejskiego Funduszu Społecznego. Unia Europejska ani organ przyznający dotację nie ponoszą za nie odpowiedzialności.
Foto: freepik.com
